AI naast de mens, niet ervoor

1.De keuze achter AI naast de mens

"AI naast de mens, niet ervoor" is het uitgangspunt waarop wij elke functie van Haertdijk AI toetsen. Geen automatisch eindoordeel, geen samenvatting die het lezen vervangt, geen actie die landt zonder uw klik. Dat is een overtuiging, geen vaststaand feit, en wij benoemen dat hier expliciet.

Onder die overtuiging liggen vier bewijslijnen die onafhankelijk van elkaar in dezelfde richting wijzen: cognitie (wat de leesvolgorde met een oordeel doet), vaardigheid (wat wegvalt als het werk wordt overgenomen), recht (bij wie de verantwoordelijkheid blijft) en toezicht (wie daar zicht op houdt). Geen van de vier is op zichzelf doorslaggevend. Samen zijn ze de reden waarom wij AI naast de mens zetten, of u nu beleid schrijft, jaarrekeningen beoordeelt, processtukken opstelt of toezicht houdt.

2.Cognitie: wat de leesvolgorde met een oordeel doet

Stel: een compliance-officer krijgt van een collega een AI-samenvatting van een jaarrekening, met daarin al een voorlopige conclusie over een risicovolle post. Wie die conclusie eerst leest, laat de eigen beoordeling er meetbaar door kleuren, ook als de AI het mis heeft.

Dat is wat Agudo, Liberal, Arrese en Matute in 2024 maten. Twee groepen beoordeelden hetzelfde dossier. De ene groep vormde eerst een eigen oordeel en zag pas daarna het AI-advies; 66 procent van hen kwam tot een juist oordeel. De andere groep zag het AI-advies eerst; daar kwam nog maar 37 procent tot een juist oordeel. Dezelfde inhoud, een andere volgorde, een ander resultaat.

Mensen schatten hun eigen snelheid onder AI-invloed bovendien slecht in. METR liet in 2025 ervaren software-ontwikkelaars taken uitvoeren met en zonder AI-ondersteuning: met AI deden ze er 19 procent langer over, terwijl ze vooraf verwachtten 24 procent sneller te zijn en achteraf geloofden dat ze 20 procent sneller waren geweest. Wie zich sneller voelt, controleert minder streng. Dat mechanisme is de reden waarom Haertdijk AI nooit als eerste een conclusie toont: eerst uw blik op de tekst, dan de AI ernaast.

3.Vaardigheid: wat wegvalt als het werk wordt overgenomen

Wat er gebeurt met een vaardigheid die niet meer geoefend wordt, is inmiddels ook buiten kantoorwerk gemeten. Endoscopisten in vier Poolse centra werkten drie maanden lang met AI-ondersteuning tijdens colonoscopieën. Daarna, zonder die ondersteuning, zakte hun eigen poliepdetectie van 28,4 naar 22,4 procent: min 6 procentpunt (Budzyń e.a., Lancet Gastroenterology & Hepatology, 2025). Het gaat om één observationele studie, in één medisch specialisme, en de auteurs noemen het zelf een aanwijzing, geen bewijs voor elk beroep. Voor zover wij konden vinden is het wel de eerste keer dat zo'n vaardigheidsdaling in een echte praktijk is gemeten, niet alleen in een gecontroleerd lab.

Voor documentwerk ontbreekt een vergelijkbare meting nog. Wat wij daaruit afleiden, en dat is onze redenering en niet die van de onderzoekers: wie een AI-samenvatting laat vaststellen wat er in een dossier, een beleidsnota of een jaarrekening staat, traint het eigen scherpe lezen niet meer. Die vaardigheid slijt niet in één dag. Ze slijt over maanden van niet meer zelf kijken, en valt pas op wanneer de AI er een keer niet is, of het fout heeft.

4.Recht: de verantwoordelijkheid blijft bij wie tekent

Voor juristen ligt vast dat de verantwoordelijkheid bij hen blijft, ook wanneer een AI-tool heeft meegeschreven. De commissie-Winter, die in opdracht van de NOvA onderzocht waar de grens ligt bij AI-gebruik, schrijft het zo: "Een advocaat kan zich in Nederland wel bedienen van AI-tools voor de uitoefening van zijn beroep. Het optreden voor de cliënt doet de advocaat echter persoonlijk. De advocaat blijft ook volledig verantwoordelijk voor elk product (brief, advies, processtuk) dat uit zijn naam wordt geleverd, ook al zijn deze door AI-tools gegenereerd" (commissie-Winter, "Bescherming van kernwaarden", mei 2026, p. 45).

De Nederlandse Orde van Advocaten trekt daaruit een harde regel: "Neem AI-output nooit ongecontroleerd over" (NOvA, Aanbevelingen AI in de advocatuur). Wij denken dat hetzelfde principe buiten de advocatuur geldt, ook zonder een vergelijkbaar rapport per beroepsgroep: wie tekent, adviseert of beslist, draagt de verantwoordelijkheid, ongeacht welk gereedschap de tekst opstelde. Een AI-systeem kan die verantwoordelijkheid niet overnemen, om de eenvoudige reden dat er niemand is om erop aan te spreken.

5.Toezicht: controle op goede wil werkt niet

Verantwoordelijkheid die op papier bij de mens blijft, betekent nog niet dat er ook werkelijk gecontroleerd wordt. Noy en Zhang lieten in 2023 professionals schrijftaken uitvoeren met AI-hulp, zonder dat daar een kwaliteitsplicht boven stond. 68 procent van de deelnemers stuurde de eerste AI-tekst door zonder hem te bewerken. Zonder een systeem dat controle afdwingt, gebeurt die controle dus nauwelijks, ook niet door mensen die weten dat ze het zouden moeten doen.

De kosten daarvan zijn inmiddels ook aan de andere kant van het proces gemeten. BetterUp en de Stanford Social Media Lab vroegen 1.150 Amerikaanse kantoormedewerkers naar wat zij "workslop" noemen: AI-output die afgewerkt oogt maar inhoudelijk niet klopt. 40 procent kreeg daar de afgelopen maand mee te maken, en het kostte gemiddeld 2 uur om zo'n geval recht te trekken (BetterUp x Stanford Social Media Lab, 2025). Een beleidsnotitie die ongecontroleerd een bestuur bereikt en pas daar wordt teruggestuurd, volgt hetzelfde patroon als wat die meting workslop noemt, alleen dan bij een gemeente of een raad van bestuur in plaats van een Amerikaans kantoor. Toezicht dat op goede wil leunt, komt er in de praktijk vaak niet. Daarom bouwen wij controle als vaste stap in het systeem zelf, niet als optie die iemand kan overslaan wanneer een deadline dichtbij komt.

6.Het eerlijkste tegenvoorbeeld

Er is een grens aan dit principe, en wij noemen hem liever zelf dan dat u hem later tegenkomt. De CCBE, de koepel van Europese advocatenorden, schrijft in haar richtlijn voor generatieve AI dat de risico's van AI-gebruik afhangen van de taak: "The risks discussed below depend on the use case, where some use cases involve significant risks (e.g. asking for legal advice) while others may pose lesser risks" (CCBE, Guide on the use of generative AI by lawyers, 2 oktober 2025, p. 13). In een voetnoot maakt de CCBE dat concreet: verificatie is niet nodig bij taken "that do not carry or potentially cause risks", of wanneer degene die de output gebruikt volledig weet dat het om ongecontroleerde AI-tekst gaat (CCBE, p. 19, noot 32).

Dat is precies waar AI wel voorop mag lopen: een eerste lijst met mogelijke invalshoeken voor verder eigen onderzoek, een interne brainstorm die nooit een dossier verlaat, een conceptzin die u toch nog zelf herschrijft. Zodra er een beslissing, een advies of een handtekening op volgt, verschuift de taak naar de andere kant van diezelfde CCBE-grens, en dan geldt weer: eerst controleren, dan gebruiken. Wat er met de uitkomst gebeurt, bepaalt dat onderscheid.

7.Wat dit betekent voor morgen

Concreet, of u nu een contract, een beleidsnota, een jaarrekening of een inspectierapport voor u heeft: vorm eerst zelf een oordeel over het stuk, voordat u de AI raadpleegt. Leg de AI er daarna naast, niet ervoor. Laat elke bevinding een citaat en een vindplaats dragen, zodat u kunt nakijken in plaats van vertrouwen. En zodra de uitkomst een beslissing, een advies of een handtekening raakt, behandelt u de AI-tekst als ongeverifieerd totdat u hem zelf hebt nagelopen, ook als hij overtuigend klinkt.

Die volgorde kost op het eerste gezicht tijd. Hoeveel precies, weten wij op dit moment niet hard: er bestaat, voor zover wij konden vinden, geen gepubliceerde meting van hoeveel minuten handmatige verificatie een document- of dossierprofessional per stuk kost. Wat leveranciers daarover melden, zijn schattingen zonder meting erachter. Wij vullen dat gat liever met een eigen meting dan met een eigen schatting, en klokken die verificatietijd apart in de pilot van Haertdijk AI.

9.Waar dit stuk ophoudt

Dit stuk bewijst niet dat AI in elk vak en op elke taak tot slechtere uitkomsten leidt. Het Lancet-cijfer komt uit één observationele studie over colonoscopie, niet over documentwerk. De juridische bronnen (NOvA, commissie-Winter, CCBE) gelden voor de advocatuur en het notariaat; wij trekken de lijn naar andere documentberoepen door als eigen redenering, niet als citaat uit een vergelijkbaar rapport voor die beroepen. En de vraag die dit hele stuk onderbouwt, hoeveel tijd handmatige verificatie werkelijk kost, is publiek nog niet gemeten. Zodra onze eigen pilotmeting daar een cijfer op heeft, publiceren wij dat cijfer hier, ook als het onze eigen aanpak niet vleit.

10.Bronnen