De controlelast: wat er gemeten is en wat niemand weet

1.Het werk dat niemand ziet

Om vijf uur komt het stuk binnen: een concept-conclusie van een kantoorgenoot, met AI opgesteld, morgenochtend in te dienen. Halverwege staat een verwijzing naar een uitspraak die u niet kent. Bestaat die uitspraak? Zegt hij wat de tekst beweert? Voordat u tekent, moet u dat weten, niet aannemen. Bij de notaris zit dezelfde vraag in de conceptakte die morgen passeert; bij de bank in het concept-advies dat een junior met AI-hulp opstelde en dat een senior voor verzending moet controleren.

Die controle is niet nieuw; veranderd is de verhouding tussen wat er in een uur gegenereerd wordt en wat er gecontroleerd moet worden. Advocaat Van Leeuwen verwoordt het in een praktijkartikel van de NOvA (2026) zo: "Als advocaat ben je meestal langer bezig met het controleren en herschrijven van zo'n stuk, dan de tijd die je besteedt om het zelf op te stellen." Dat is een ervaringsuitspraak, geen meting, en ze verwoordt precies het gat dat dit stuk beschrijft.

Het gat blijft bestaan omdat de verantwoordelijkheid niet meeverschuift met het gereedschap: wie tekent, blijft persoonlijk verantwoordelijk. Voor advocaten legt de NOvA (2025) dat met zoveel woorden vast: "Controleer citaten, jurisprudentie en feiten altijd handmatig vóór gebruik." De controle moet dus gebeuren, en ze kost tijd. Hoeveel tijd, en is dat ooit ergens gemeten?

Aanvulling van 22 augustus 2026. Er is inmiddels één plek waar die tijd wél een bedrag kreeg, en niet door een onderzoeker maar door een rechter. De rechtbank Amsterdam (ECLI:NL:RBAMS:2026:8258, 12 augustus 2026) trof in een processtuk een citaat aan uit het arrest DSM/Fox dat daar niet in staat en ook nergens anders in gepubliceerde rechtspraak. De rechtbank rekende daarvoor een halve punt extra proceskosten toe, begroot op 2.315,50 euro, met als motivering dat het onjuiste citaat "zowel [eiser] als de rechtbank nodeloos extra tijd en aandacht gekost" had (r.o. 4.22). Dat is geen meting van controletijd in minuten, maar het is wel de eerste keer dat de tijd van degene die moet nakijken in Nederland een prijs heeft gekregen.

2.Wat er wel gemeten is

Een directe meting van controletijd vonden wij nergens; daarover gaat sectie 3. Wel ligt er in de onderzochte bronnen een reeks indirecte metingen, en die wijzen allemaal dezelfde kant op.

Twee juridische experimenten meten totale taaktijd met AI, zonder de controle uit te splitsen. Choi, Monahan en Schwarcz (2024) lieten rechtenstudenten werken met en zonder GPT-4: de snelheid steeg fors, de kwaliteit verbeterde slechts licht en wisselend. Schwarcz e.a. (2026) herhaalden dat met professionelere tools en maten 20 tot 28 procent tijdreductie op vijf van de zes taken.

Noy en Zhang (Science, 2023) laten zien waarom zulke totaalcijfers voorzichtig gelezen moeten worden: 68 procent van hun deelnemers met AI diende de eerste AI-output ongewijzigd in, en na het plakken waren zij gemiddeld nog 3 minuten actief. De taaktijd daalde dus deels doordat er simpelweg niet gecontroleerd werd; voor beroepen met een controleplicht is dat eerder een bovengrens.

METR (2025) zette gevoel tegen de klok bij 16 ervaren opensource-ontwikkelaars over 246 taken: met AI waren zij 19 procent langzamer, terwijl ze achteraf geloofden 20 procent sneller te zijn geweest. Zelfrapportage over tijdwinst kan dus de richting missen.

Twee metingen komen dichter bij de controle zelf. BetterUp en het Stanford Social Media Lab (2025) bevroegen 1.150 Amerikaanse kantoormedewerkers: 40 procent ontving de afgelopen maand "workslop", AI-output die af oogt maar inhoudelijk niet klopt; het afhandelen kost gemiddeld circa 2 uur per geval. Upwork (2024) ondervroeg 2.500 werknemers in vier landen: 39 procent is meer tijd kwijt aan het reviewen van AI-content. Beide zijn zelfrapportage, geen klok, en geen van beide is juridisch-specifiek.

En de controle die wel gebeurt, werkt niet altijd. Kabir e.a. (CHI 2024) lieten programmeurs ChatGPT-antwoorden beoordelen: 52 procent van de antwoorden bevatte een fout, en beoordelaars misten die fout in 39 procent van de gevallen. Een niet-AI-specifieke meting van Cisco en SmartBear rond codereview geeft daar een mechanisme bij: voorbij 400 regels per sessie daalt de foutdetectie, en na ongeveer 60 minuten aaneengesloten reviewen zakt de prestatie sowieso. Dat is codereview, geen documentreview; wij gebruiken het als mechanisme-aanwijzing.

3.De meting die nergens bestaat

De belangrijkste vondst van dit onderzoek is negatief. Wij zochten gericht naar een meting van hoeveel minuten verificatie een jurist, notaris of andere documentwerker per verwijzing of per document kwijt is. Die meting bestaat niet, voor zover wij in de gecontroleerde bronnen konden vaststellen: niet in Nederland, niet elders in Europa, niet internationaal.

Waar de meting ontbreekt, springen leveranciers in het gat. Een Amerikaanse leverancier van citatiecontrole-software noemt "30 seconds to 2 minutes per citation" voor het controleren of een bron bestaat en "2-5 minutes per citation" voor de inhoud (LeanLaw). Een andere schrijft dat een memo met tien verwijzingen "might take thirty minutes to an hour" kost (Irys). Geen van beide presenteert zichzelf als meting: het zijn richttijden in een verkoopgerichte gids, zonder steekproef of methode. Wie zulke getallen aanhaalt als vaststaand feit, citeert marketing.

Hetzelfde geldt voor verwachtingscijfers. Het Thomson Reuters Institute (2025) schrijft dat juridisch professionals verwacht worden "nearly 240 hours per year" vrij te spelen. Dat is een projectie, nergens gekoppeld aan een gemeten controlelast.

4.De regels schrijven de controle voor, de duur niet

Beroepsnormen schrijven de controle wel voor, alleen niet hoeveel tijd hij kost. In de normteksten die wij onderzochten loopt de zwaarte per verwijzing op in drie treden: bestaat de aangehaalde bron überhaupt, klopt de weergave met wat de bron werkelijk zegt, en draagt de bron de stelling waarvoor hij wordt aangehaald. Die derde trede staat letterlijk in de richtlijn van de Britse Bar Council (2025): verifieer dat aangehaalde bronnen "actually support the propositions asserted". Die trede dwingt tot het openen en lezen van de bron zelf.

En de rechter toetst die controle inmiddels actief. In een zaak bij de rechtbank Oost-Brabant (april 2026) vroeg de rechtbank ter zitting naar de precieze prompt, invoerversie en instellingen achter een als bewijs ingebrachte ChatGPT-analyse. De advocaat kon niets reproduceren en bleek een verouderd concept-businessplan als invoer te hebben gebruikt. De rechtbank sloeg geen acht meer op de productie, en het verweer viel grotendeels weg. Die eis komt tot nu toe van de rechter. Of het toezicht dezelfde eis gaat stellen, is voor zover wij konden nagaan nergens vastgelegd.

5.Wat wij zelf gaan meten

Omdat de meting die wij zochten nergens bestaat, voeren wij haar zelf uit in de lopende pilots. Vier keuzes staan vast.

• Verificatietijd als aparte fase. Per document loggen wij vier tijdvakken apart: prompten en genereren, eerste keer lezen, bronverificatie per verwijzing, en herstellen na een gevonden fout.
• Per documenttype. Een conclusie met twintig jurisprudentie-verwijzingen vraagt een andere controle dan een contract met drie definitiebepalingen; een gemiddeld cijfer zou dat wegmiddelen.
• Log-meting boven zelfrapportage. METR liet zien dat het gevoel van tijdwinst de werkelijke richting kan tegenspreken. Zelfrapportage nemen wij alleen als aanvullend spoor mee.
• Binnen dezelfde persoon vergelijken. Met en zonder hulpmiddel, op vergelijkbare stukken, naar de opzet van Choi, Monahan en Schwarcz.

De meting loopt in Haertdijk AI, waar documentwerkers hun controle nu al doen: elke stap kan daar een tijdstempel krijgen zonder dat de gebruiker iets extra's doet. Wij publiceren de uitkomst zodra pilot-meting 1 voldoende documenten dekt. Tot die tijd doen wij geen enkele tijdsbesparings- of prestatieclaim: een getal zonder meting erachter blijft marketing, ook als wij het zelf publiceren.

Waar dit stuk ophoudt

Verder lezen

Herkent u deze controlelast uit uw eigen praktijk, of meet uw kantoor haar al? Mail naar [email protected], of lees de bronnen hierboven zelf na.