Wat een samenvatting u afneemt

1.De scène: veertig pagina's worden een halve

Een advocaat krijgt een geactualiseerde koopovereenkomst van veertig pagina's, een dag voor ondertekening. Ze plakt het stuk in een AI-tool en vraagt om een samenvatting. Er komt een halve pagina terug: partijen, prijs, leveringsdatum, drie bijzondere bedingen. Ze leest de samenvatting, stelt geen vragen en tekent akkoord.

Dezelfde beweging speelt overal waar documenten zwaar wegen. De beleidsadviseur laat een consultatiedossier van honderd pagina's samenvatten tot een besluitvormingsmemo. De notaris stuurt een conceptakte door voor een korte samenvatting voordat de cliënt langskomt. De accountant laat een controledossier comprimeren tot een pagina bevindingen. In al die gevallen blijft de informatie gewoon in het dossier staan. Wat verdwijnt is het moment waarop de professional zelf las, woog en twijfelde.

2.Wat er gemeten gebeurt als u de samenvatting overneemt

Wat er gebeurt wanneer mensen AI-tekst overnemen is gemeten, al ging het onderliggende onderzoek over een schrijftaak en niet over documentsamenvattingen specifiek. Noy en Zhang lieten 444 professionals een schrijftaak met ChatGPT uitvoeren: 68 procent leverde de eerste AI-versie ongewijzigd in. Wie de tekst overnam was na het plakken gemiddeld nog maar 3 minuten actief bezig, tegenover 27 minuten bij wie zelf schreef. Het aandeel opstellen halveerde ruimschoots, het aandeel redigeren verdubbelde meer dan (Noy en Zhang, Science, 2023). Bij een samenvatting werkt hetzelfde mechanisme, met een extra stap erbij: u ziet de veertig pagina's niet terug, alleen de halve. Controleren betekent dan teruggaan naar het origineel en het alsnog lezen. Onder tijdsdruk gebeurt dat zelden.

Wat er vervolgens binnenkomt is ook niet altijd onschuldig. In de Verenigde Staten ontving 40 procent van de kantoormedewerkers afgelopen maand content die er afgewerkt uitzag maar inhoudelijk tekortschoot, met gemiddeld 2 uur opruimtijd per geval (BetterUp en Stanford Social Media Lab, zelfrapportage, N=1.150, 2025). Een samenvatting die een nuance mist of een uitzondering wegpolijst, oogt precies zo afgewerkt als een samenvatting die dat niet doet. Onderzoek onder 319 kenniswerkers van Microsoft Research beschrijft de verschuiving die daarbij optreedt: kritisch denken verplaatst zich van het zelf uitwerken naar het verifiëren, integreren en bewaken van de AI-output (Lee e.a., CHI 2025, zelfrapportage). Of dat kritische denken dan ook echt gebeurt, is de vraag die telt. Het resultaat hangt af van of die verificatie ook echt gebeurt, en de eerste twee cijfers in deze sectie laten zien dat dat bij vrijwillig gebruik vaak achterwege blijft.

3.Waar samenvatten wel op zijn plaats is

Dit stuk zegt niet dat samenvatten altijd fout is. Voor stukken waarvoor u niet tekent, een nieuwsbrief, een achtergrondartikel, een interne memo ter oriëntatie, is een gemiste nuance zelden een probleem: er staat geen handtekening, declaratie of advies op het spel. Voor een eerste oriëntatie in een nieuw dossier, om te bepalen waar u straks zelf gaat lezen, is een samenvatting eveneens bruikbaar, mits u haar als wegwijzer behandelt en niet als eindstation.

De CCBE, de Europese koepelorganisatie van advocatenorden, formuleert deze nuance zelf: verificatie van AI-output is nodig "where the use case requires", en achterwege laten kan alleen bij een taak die geen risico met zich meebrengt, of wanneer de ontvanger volledig geïnformeerd is dat de output ongeverifieerd is (CCBE, Guide on the use of generative AI by lawyers, 2 oktober 2025). Onze lezing daarvan, en dat is een interpretatie die wij voor eigen rekening nemen: de zwaarte van de controle hoort af te hangen van het risico van het stuk. Een conceptmail heeft een andere lat dan een koopovereenkomst.

4.Het alternatief: aanwijzen en citeren in plaats van samenvatten

Terug naar het origineel voor elke pagina, elke keer, is onder tijdsdruk onrealistisch. Dat is precies waarom mensen naar samenvattingen grijpen: er is te veel om te lezen en te weinig tijd. Het alternatief richt de aandacht anders. De AI leest niet voor u, ze brengt u sneller naar de plekken waar uw eigen blik nodig is: het beding dat afwijkt van het sjabloon, de datum die niet klopt met de bijlage, de post die niet aansluit bij de rest van het dossier. Met een letterlijk citaat en een bronanker bij elke vindplaats, zodat u de context zelf ziet in plaats van een herschreven versie ervan.

Voor de advocaat betekent dit een aanwijzing bij elk beding dat afwijkt van de standaardtekst, met het originele citaat uit de koopovereenkomst ernaast. Bij de notaris een markering op elke passage in de conceptakte die is gewijzigd sinds de vorige versie. De accountant krijgt een lijst vindplaatsen in het controledossier waar afwijkingen zitten, met het cijfer en de context erbij, in plaats van een pagina met bevindingen die het dossier vervangt. In alle drie de gevallen leest u nog steeds zelf. U komt alleen sneller bij de plek waar het ertoe doet.

5.Waar dit stuk ophoudt

Noy en Zhang onderzochten een schrijftaak, geen documentsamenvatting; wij passen het mechanisme hier toe bij analogie, niet als directe meting van samenvatten. Het workslop-onderzoek is Amerikaans, zelfgerapporteerd en gaat over AI-content in het algemeen, niet specifiek over samenvattingen. Wij vonden geen onderzoek dat rechtstreeks meet hoeveel een professional mist wanneer die alleen de samenvatting leest in plaats van het origineel; die meting bestaat, voor zover wij konden nagaan, publiek niet. De CCBE-nuance is geschreven voor advocaten; wij passen haar hier toe op andere beroepen, en dat is onze eigen keuze, geen citaat uit die beroepsgroepen zelf.

6.Bronnen

• Noy, S. & Zhang, W. (2023), "Experimental evidence on the productivity effects of generative artificial intelligence", Science. doi.org/10.1126/science.adh2586
• BetterUp Labs & Stanford Social Media Lab, "Workslop" (2025). betterup.com/workslop
• Lee, H.-P. e.a. (2025), "The Impact of Generative AI on Critical Thinking...", CHI 2025, Microsoft Research. microsoft.com/research
• CCBE, "Guide on the use of generative AI by lawyers", 2 oktober 2025. ccbe.eu

Vragen over dit stuk, of het gesprek aangaan? Mail naar [email protected], of vraag een pilot aan op de hoofdpagina.