Toezicht en rechtspraak: verzonnen bronnen en de reconstructie-vraag

1.Wat rechters al deden

Op onze pagina voor wie dit werk doet staat over toezicht en rechtspraak een zin die dit stuk draagt: deze mensen "lezen procesdossiers, bewijsmateriaal, wetgeving, jurisprudentie en deskundigenrapporten, en hun oordeel moet standhouden". Dat werk kreeg er een nieuwe fout bij: verwijzingen die af ogen en niet kloppen. Wij telden zeven gepubliceerde uitspraken uit 2025 en 2026 hierover.

Drie uitspraken uit 2025, bij de rechtbanken Rotterdam, Gelderland en Noord-Nederland, tonen de drie manieren waarop een verwijzing faalt: het ECLI-nummer bestaat niet, het nummer hoort bij een andere uitspraak, of de uitspraak bestaat wel en draagt de gestelde regel niet. De rechter passeert zulke verwijzingen.

In 2026 werd de reactie zwaarder. De kantonrechter in Oost-Brabant (ECLI:NL:RBOBR:2026:909, 12 februari 2026) nam er geen genoegen mee dat een advocaat onvindbare ECLI's alleen introk, en legde een verplichte uitleg-akte op over de rectificatie en het gebruik van de AI-tool. De rechtbank Gelderland (ECLI:NL:RBGEL:2026:1608, 4 maart 2026) rekende een gemachtigde aan dat hij zijn beroepsgronden na een eerdere constatering niet had vervangen door gronden met kloppende rechtspraak.

De twee zwaarste uitkomsten komen uit Oost-Brabant. In december 2025 (ECLI:NL:RBOBR:2025:8495) veroordeelde de kantonrechter een burger die zonder advocaat procedeerde tot de volledige proceskosten van 2.786,81 euro wegens misbruik van procesrecht; het "zonder meer gebruiken van ondermaatse, door AI geproduceerde processtukken" droeg daaraan bij. En in april 2026 (ECLI:NL:RBOBR:2026:2232) sloeg de rechtbank geen acht op een ChatGPT-analyse die als bewijs was ingebracht. Zonder die analyse bleef er van het verweer vrijwel niets over en werd de vordering van 156.894 euro toegewezen. Over die zaak gaat sectie 3.

Aanvulling van 22 augustus 2026. Na het verschijnen van dit stuk kwam er een achtste uitspraak bij, en die voegt iets toe dat de eerste zeven niet hadden. De rechtbank Amsterdam (ECLI:NL:RBAMS:2026:8258, 12 augustus 2026) trof in een conclusie van antwoord een volledig onjuist citaat aan uit het arrest DSM/Fox. De rechtbank stelde vast dat die bewoordingen "niet in het genoemde arrest te vinden" zijn, "en ook niet elders in gepubliceerde rechtspraak" (r.o. 4.21). De wederpartij stelde dat er AI was gebruikt die was gaan hallucineren; de raadsman ontkende dat, maar kon niet achterhalen hoe de passage in het stuk terecht was gekomen.

Twee dingen maken deze zaak bijzonder. De rechtbank laat in het midden of er AI in het spel was: "De rechtbank vindt dit laatste niet beslissend. Het als citaat opnemen van niet bestaande rechtspraak acht de rechtbank kwalijk, want dit heeft zowel [eiser] als de rechtbank nodeloos extra tijd en aandacht gekost" (r.o. 4.22). De toets gaat dus over het citaat; over het gereedschap zegt de rechtbank niets. En er hangt een bedrag aan: een halve punt extra in de proceskostenveroordeling, begroot op 2.315,50 euro. Voor zover wij konden nagaan is dat het eerste Nederlandse bedrag dat rechtstreeks aan een enkel onjuist citaat is toegerekend.

2.De vier controle-stappen die uit de uitspraken volgen

Geen rechter heeft een checklist gepubliceerd. Wie de overwegingen naast elkaar legt, kan er wel een werkwijze in vier stappen uit reconstrueren. De ordening is van ons; elke stap is aan een letterlijke overweging te koppelen.

1. Bestaan-check. Bestaat het aangehaalde ECLI of de aangehaalde bron?
2. Match-check. Hoort het nummer bij de omschreven uitspraak, qua datum, instantie en onderwerp?
3. Relevantie-check. Draagt de uitspraak de gestelde rechtsregel? Ook vindbare uitspraken die de stelling niet dragen, worden gepasseerd.
4. Invoer- en werkwijze-check. Bij AI-output als productie: is de juiste, volledige en definitieve documentversie ingevoerd, en zijn prompt, invoer en instellingen reproduceerbaar?

Daarnaast staan er twee regels in de uitspraken. Ten eerste een herstelplicht: alleen intrekken is geen herstel, de Gelderse rechtbank verlangde vervangen door gecontroleerde onderbouwing, of laten verwijderen. Ten tweede is de controle niet delegeerbaar. In de zaak van april 2026 voerde de advocaat aan dat zijn cliënt de bronnen had gecontroleerd; de rechtbank passeerde de productie toch. En de kantonrechter rekende de procederende burger juist aan dat hij AI-stukken niet "laat controleren door bijvoorbeeld een raadsman". De controle ligt in beide richtingen bij de jurist.

De beroepsrichtlijnen die wij onderzochten lopen langs dezelfde treden op in zwaarte. De Vlaamse balies (OVB/OBFG, 2025) eisen per verwijzing het bestaan. De NOvA eist ook overeenstemming met de bron: "Controleer citaten, jurisprudentie en feiten altijd handmatig vóór gebruik." De Britse Bar Council (2025) eist het maximum: nagaan dat bronnen "actually support the propositions asserted", wat dwingt tot het openen en lezen van de bron zelf.

3.De reconstructie-vraag: de facto wel, de jure niet

In de zaak van april 2026 vroeg de rechtbank ter zitting welke opdracht (prompt) aan ChatGPT was gegeven, welke instellingen waren gebruikt en welke documentversie was ingevoerd. De advocaat beschikte niet meer over de prompt en begreep de vraag naar de instellingen niet. De invoer bleek een concept-businessplan van 28 februari 2024, zonder bijlagen, terwijl de definitieve versie van 21 mei 2024 niet was gebruikt. Daarop liet de rechtbank de productie buiten beschouwing.

Daarmee bestaat de reconstructie-vraag de facto: wie een AI-analyse inbrengt, kan ter zitting worden gevraagd de werkwijze te reproduceren, en wie dat niet kan, verliest bewijswaarde. De jure bestaat de eis nergens, en die grens willen wij precies trekken. De NOvA-aanbevelingen vragen documentatie op afwegings- en beleidsniveau ("Documenteer de afwegingen voor het gebruik van een AI-tool"); de woorden vastleggen, registreren en aantonen komen op die pagina niet voor. Dekenberaad en College van toezicht publiceren geen vastleggingsnorm en geen inspectielijst. Een gepubliceerde tuchtuitspraak over AI-gebruik door een advocaat vonden wij per 16 juli 2026 niet.

Een audit-trail-plicht bestaat dus nergens op papier. Wat wel bestaat, blijkt uit de zittingszaal: de civiele rechter kan u vragen uw werkwijze te reconstrueren, en die vraag staat in geen enkele norm die u vooraf kunt naslaan.

4.Wie toezicht houdt, gaat zelf toetsen

Voor toezichthouders, handhavingsjuristen en gerechtsjuristen heeft dit een tweede kant: u toetst straks het AI-gebruik van anderen. Het dekenberaad meldt in zijn jaarverslag 2025 een nieuwe AI-portefeuille, gericht op "de handhaving op het gebruik van AI door advocaten waarbij toepassing van de kernwaarden zoals deskundigheid, integriteit en vertrouwelijkheid centraal staan". Wat een kantooronderzoek concreet op AI toetst, is nergens gepubliceerd, en het College van toezicht schrijft dat zelfs de registratie van kantooronderzoeken niet overal correct verloopt. Het toezicht beweegt dus wel op papier, terwijl er operationeel nog geen enkele concrete eis ligt.

Voor wie stukken van anderen beoordeelt, vonden wij één gepubliceerde werkinstructie, van de Britse rechterlijke macht (2025): scan op indicatoren zoals onbekende zaaknamen, Amerikaanse spelling en overtuigend ogende tekst met inhoudelijke fouten, en vraag de indiener "what checks for accuracy have been undertaken (if any)". Die uitvraag is vandaag het best gedocumenteerde instrument, van griffie tot inspectie. Voor de advocatuur werkt hij twee kanten op: wat u de wederpartij kunt vragen, kan morgen aan u worden gevraagd.

5.Wat u morgen kunt vastleggen

Wie de zeven uitspraken serieus neemt, hoeft niet op een norm te wachten. Vijf dingen zijn per AI-ondersteund stuk morgen vast te leggen.

• De opdracht. Welke prompt of instructie is gegeven, bewaard bij het dossier.
• De invoer. Welke documentversie is gebruikt, met datum en bijlagen. In de zaak van april 2026 was een verouderd concept de dragende fout.
• De tool en instellingen. Welk systeem, welke versie, welke relevante instellingen.
• De controle per verwijzing. Bestaan, match en relevantie nagelopen, met de bron ernaast.
• Het herstel. Wat er na een gevonden fout is vervangen, en niet alleen wat er is geschrapt.

Wij bouwden Haertdijk AI zo dat een deel hiervan tijdens het lezen ontstaat: elke bevinding staat naast een letterlijk citaat met een bronanker naar de vindplaats in het brondocument. De vraag "waar komt dit vandaan" is dan al beantwoord voordat een rechter hem stelt. Hoeveel tijd de controle zelf kost, staat in ons stuk over de controlelast.

Waar dit stuk ophoudt

Verder

Elke bron hierboven linkt rechtstreeks naar de vindplaats, dus u kunt alles zelf nalezen. Legt uw organisatie al vast hoe AI-stukken gecontroleerd worden? Mail naar [email protected].