Mag ik hetzelfde uurtarief rekenen voor werk dat AI deed?

1.De vraag komt uit de praktijk en er staat geen antwoord in de gedragsregels

Een cliënt stuurt u een conceptcontract dat hij met AI heeft opgesteld. U leest het na, controleert de verwijzingen, herschrijft twee bepalingen en bent in twee uur klaar met werk waar u eerder zes uur over deed. Dan komt de factuur. Mag daar zes uur op, of twee?

De vraag loopt twee kanten op, en dat maakt hem lastig. Julia van Leeuwen, advocaat bij Guldemond Advocaten, beschrijft in een praktijkartikel van de NOvA van 21 mei 2026 wat er gebeurt als cliënten met AI-stukken aankomen: "Hiermee hopen ze tijd en geld te besparen, maar dat is vaak niet het geval in de praktijk. Als advocaat ben je meestal langer bezig met het controleren en herschrijven van zo'n stuk, dan de tijd die je besteedt om het zelf op te stellen." Wij haalden dat artikel op 22 augustus 2026 opnieuw op; het citaat staat er woordelijk.

Wij zijn gaan zoeken naar de regel die uw vraag beantwoordt. Die regel bestaat niet. Dit stuk beschrijft wat er dan wel geldt, waar het elders wel is vastgelegd, wat de Nederlandse cijfers laten zien, en wat wij zelf verwachten. Het geeft u geen advies over uw tarief.

Terug naar boven

2.In de Nederlandse beroepsregels staat niets over het declareren van AI-werk

Wij hebben de vier documenten opgehaald waarin het zou moeten staan, en ze woordelijk doorzocht in de ruwe tekst. Alle tellingen hieronder zijn van 22 augustus 2026.

De gedragsregels-pagina De advocaat en de verhouding tot de cliënt, 38.782 tekens leesbare tekst: AI nul treffers, kunstmatige intelligentie nul, technologie nul.

De NOvA-aanbevelingen AI in de advocatuur op de canonieke pagina, 7.738 tekens: declar nul, honorarium nul, uurtarief nul, facturer nul, factuur nul, tijdsbesteding nul, tarief nul, kosten nul.

De CCBE-gids over generatieve AI voor advocaten, 28 pagina's, die de NOvA zelf host en aanbeveelt: billing nul, hourly nul, invoice nul, remuneration nul, charge nul. Het woord cost komt vier keer voor, telkens als voordeel van AI.

De leidraad AI Toegepast van NBA Accounttech en NOREA van 4 juni 2026, 48 pagina's en 113.930 tekens: declar nul, honorarium nul, uurtarief nul, tarief nul, tijdregistratie nul, urenregistratie nul, verdienmodel nul. Factu komt zeven keer voor en gaat telkens over inkoopfacturen als controledata.

Eén methodische waarschuwing voor wie dit naspeelt. De vaak gedeelde URL advocatenorde.nl/document/nova-aanbevelingen-ai-in-de-advocatuur-2025 geeft een 301-doorverwijzing naar de hubpagina Digitalisering en AI. Wie op die URL toetst, toetst tegen een andere tekst dan hij denkt. Wij zijn daar zelf ingelopen en hebben de telling opnieuw gedaan op de canonieke pagina.

Deze leegte geldt voor de advocatuur en de accountancy. Het notariaat, de gerechtsdeurwaarders, de fiscalisten en de medisch specialisten hebben wij niet op beleidsdocumentniveau getoetst.

Terug naar boven

3.Wat wel geldt: een redelijk honorarium, gespecificeerd naar tarief en tijdsbesteding

De norm die uw vraag raakt, is generiek en oud. Gedragsregel 17 zegt over het honorarium: "Bij het vaststellen van zijn declaratie behoort de advocaat een, alle omstandigheden in aanmerking genomen, redelijk honorarium in rekening te brengen." Over de vorm van de declaratie zegt dezelfde regel: "De advocaat declareert zijn honorarium in beginsel periodiek en deugdelijk gespecificeerd onder opgave van tarief en tijdsbesteding of een andere overeengekomen grondslag."

Daar zit de kern van het antwoord. Een uurtarief is een afspraak over tijd. Wie tijd declareert die hij niet besteedde, specificeert niet naar tijdsbesteding. Dat volgt uit de tekst zelf en niet uit een AI-regel, want die is er niet.

De plek waar een AI-afspraak vandaag wel kan landen, staat in dezelfde regel: "De advocaat draagt er zorg voor dat bij het aanvaarden van de opdracht duidelijke afspraken zijn gemaakt over zijn honorarium, de doorbelasting van kosten, en de wijze van declareren." Zolang een beroepsregel ontbreekt, is de opdrachtbevestiging de plaats waar u en uw cliënt dit vastleggen.

Voor toegevoegde zaken in de gesubsidieerde rechtsbijstand is de eis harder en meetbaar. Artikel 3.1 van de Regeling vergoedingen rechtsbijstand schrijft voor: "de aan rechtsbijstand bestede tijd wordt op juiste en verantwoorde wijze bijgehouden op datum en naar verrichting; b. indien gebruik wordt gemaakt van vaste tijdseenheden, mogen deze niet groter zijn dan zes minuten". Ook daar staat geen uitzondering voor werk dat een model heeft voorbereid.

Terug naar boven

4.De NOvA raakt kosten één keer, in een antwoord op een veelgestelde vraag

Er is één Nederlandse tekst van een beroepsorganisatie die AI en kosten richting de cliënt in één zin verbindt. Hij staat in de veelgestelde vragen op de pagina Digitalisering en AI, onder de vraag of u verplicht bent uw cliënt te melden dat u AI gebruikt: "Er bestaat geen algemene regel die vereist dat een advocaat elk gebruik van AI aan de cliënt meldt. Wel is transparantie over het gebruik van AI in veel gevallen wenselijk, zeker als AI een wezenlijke rol speelt bij de dienstverlening of wanneer het gebruik gevolgen kan hebben voor vertrouwelijkheid, kwaliteit, kosten of de behandeling van persoonsgegevens."

Het woord kosten komt precies één keer voor op die pagina, in deze passage. Wij hebben dat op 22 augustus 2026 zelf nagelopen in de ruwe tekst.

Wees precies over het gewicht hiervan. Dit is voorlichting van de beroepsorganisatie. Het is geen gedragsregel en geen verordening, dus het heeft gezag zonder zelfstandige tuchtrechtelijke binding.

Wij corrigeren hier ons eigen eerdere werk. In een vorige ronde schreven wij dat de beroepsorganisatie het onderwerp nergens aanraakt. Dat klopte niet, en de fout kwam doordat wij op de doorverwezen URL uit de vorige sectie hadden getoetst.

Terug naar boven

5.In Washington en in Washington D.C. staat wel op papier wat u niet mag rekenen

Twee Amerikaanse ordes hebben de vraag wel beantwoord. Geen van beide bindt iemand in Nederland; wij gebruiken ze als illustratie van wat een expliciete regel eruit zou zien.

De orde van het District of Columbia schrijft in Ethics Opinion 388 over generatieve AI: "If a lawyer has agreed to charge the client on this basis (i.e., hourly), and it turns out that the lawyer is particularly efficient in accomplishing a given result, it nonetheless will not be permissible to charge the client for more hours than were actually expended on the matter." Efficiëntie geeft dus geen recht op extra uren.

De orde van de staat Washington gaat in Advisory Opinion 202505 een stap verder en scheidt twee soorten tijd. Advocaten mogen de tijd rekenen die zij aan het gebruik van de AI-tool besteden, en over de bespaarde tijd schrijft de opinie: "they may not charge for the "time saved" under RPC 1.5(a)". In de bron staat tussen deze twee delen een tussenzin met voorbeelden, die wij hier hebben weggelaten.

Dezelfde opinie rekent het voor aan de hand van Maria, die tien uur declareert voor werk dat met AI twee uur kostte: "By billing for 10 hours when the work only took 2 hours, Maria is charging an unreasonable fee that doesn't reflect the actual time spent on the task." Dat is de scherpste formulering die wij vonden, en zij komt uit een rechtsstelsel dat hier geen gelding heeft.

Terug naar boven

6.Het tuchtrecht ging nog nooit over declareren van AI-werk, wel over ongecontroleerde output

Wij hebben de databank tuchtrecht.overheid.nl op 22 augustus 2026 doorzocht over alle tuchtcolleges heen. De term ChatGPT geeft vier uitspraken, kunstmatige intelligentie ook vier, AI declaratie drie en AI honorarium één. De drie treffers bij AI declaratie zijn uitspraken uit 2012, 2015 en 2021 waarin AI als letterreeks meelift. Geen enkele uitspraak gaat over het declareren van AI-ondersteund werk.

Eén waarschuwing voor wie dit naspeelt, want wij zijn er zelf in getrapt. Volledige-tekst-zoeken werkt in die databank alleen via de parameter text=. De parameter zoekterm= geeft stilzwijgend de hele collectie van 48.158 uitspraken terug en ziet er uit als een geslaagde zoekopdracht. Wie zo zoekt, krijgt een schijnresultaat.

De enige inhoudelijke Nederlandse AI-tuchtuitspraak gaat over controle. De Raad van Discipline in 's-Hertogenbosch oordeelde in ECLI:NL:TADRSHE:2026:93: "In de eerste plaats heeft verweerster de door de door haar gebruikte AI-tool gegenereerde rechtspraak klakkeloos overgenomen in de conclusie van antwoord in zaak M, zonder de verwijzingen op juistheid te controleren of de uitspraken ook maar te lezen. Door op deze wijze gebruik te maken van een hulpmiddel, in dit geval een AI-tool, heeft verweerster de op haar rustende verantwoordelijkheid miskend. Dit handelen is uiterst onzorgvuldig en tuchtrechtelijk verwijtbaar". In die uitspraak van 33.767 tekens komen declar, honorarium, uurtarief, tijdsbesteding en factu nul keer voor.

Het toezicht beweegt op hetzelfde spoor. De NOS meldde: "Drie advocaten hebben tot nu toe een waarschuwing gekregen omdat zij verkeerd gebruik hebben gemaakt van kunstmatige intelligentie zoals ChatGPT. Twee van die advocaten zijn verplicht op een AI-cursus gestuurd, zegt Wouter Timmermans van de toezichthouder op advocaten tegen de NOS."

Koppel dat niet aan de bekende rechtszaken, want de bron doet dat uitdrukkelijk niet. Dezelfde NOS-tekst zegt over de zaken in Arnhem, Rotterdam en Groningen: "Timmermans wil niet zeggen of deze advocaten op gesprek moesten komen en daarin een waarschuwing kregen." Wij hebben die twee feiten in een eerdere versie wel aan elkaar geknoopt, en dat was onjuist.

Terug naar boven

7.De Nederlandse cijfers laten geen prijsdruk zien, ze laten stijging zien

Als AI het uurtarief zou uithollen, zou dat zichtbaar moeten zijn in prijs of in volume. In de Nederlandse accountancy is het omgekeerde gemeten.

ING Research schrijft over de tarieven: "ING verwacht voor 2026 een tariefstijging van minimaal 4 procent. Daarmee stijgen de tarieven voor accountantsdiensten voor het vijfde jaar op rij met ten minste 4 procent. In 2025 werden accountantsdiensten gemiddeld 4,8 procent duurder. Boekhoudkundige diensten stegen met 5,6 procent in prijs, financiële audits met 4,1 procent en adviesdiensten met 3,8 procent."

Het volume gaat dezelfde kant op: "ING verwacht dat het aantal gefactureerde uren in de accountancy in 2026 met 2 procent groeit, na 1,8 procent in 2025. Voor 2027 wordt een groei van 2,5 procent voorzien."

Wat wel beweegt, is de facturatievorm. De Benchmark Kantoorcijfers van NOAB en Fiscount, jaarlijks onder 439 deelnemende kantoren, meet over boekjaar 2024: "Steeds meer kantoren stappen af van het klassieke uurtarief. Inmiddels werkt 44,1% met vaste abonnementen, een stijging van 10% ten opzichte van vorig jaar. Toch blijft het uurtarief nog dominant binnen de branche."

Hier noemen wij zelf het sterkste tegenargument tegen de gedachte dat AI dit veroorzaakt. Dezelfde benchmarkreeks liet die beweging al zien over boekjaar 2020, ruim voor generatieve AI bestond: "Het percentage kantoren dat (al dan niet naast een uurtarief) vaste prijzen (totaalprijs, abonnementen, prijzen per stuk) hanteert steeg van 72 naar 78 procent."

Geen enkele bron die wij in deze ronde onderzochten koppelt de verschuiving naar vaste prijs causaal aan AI. Wie dat verband toch legt, doet precies wat wij bij anderen aanwijzen.

Terug naar boven

8.De druk komt tot nu toe van de vakpers en van de inkopende kant

Het gesprek loopt wel degelijk, alleen zonder dat er een norm of een gemeten verschuiving uit volgt.

De scherpste Nederlandse formulering staat bij Mr. Online van 11 februari 2026: "Steeds meer advocatenkantoren zetten AI in. Ze voeren hun opdrachten voor cliënten daarmee uit in minder tijd. Maar de efficiencywinst die ze behalen, berekenen ze niet door. De advocaat casht, de cliënt bloedt."

Bij de accountants schrijft accountant.nl, uitgave van de NBA, op 20 augustus 2026: "Gevolg is wel dat het traditionele verdienmodel van uurtje-factuurtje door AI steeds verder onder druk komt te staan, omdat voor de meeste standaardwerkzaamheden veelal minder uren nodig zijn." De sectoreconoom van ING zegt het in het persbericht zo: "Vooral het klassieke uurtje-factuurtje-model komt steeds verder onder druk te staan doordat AI veel standaardwerkzaamheden overneemt en bovendien sneller uitvoert." Dat is duiding van een econoom, geen meting van een verschuiving.

Binnen de balie loopt de discussie ook. Het Advocatenblad tekende bij de beroepsopleiding op: "Elk uur wordt gedeclareerd ongeacht hoe het bijdraagt aan het resultaat. Meerdere stagiairs noemden het ronduit een beloning voor inefficiënt werken."

De vraagzijde is verder dan de aanbodzijde. De Houthoff AI Monitor van december 2025 is gebaseerd op rondetafels en een survey onder 67 general en legal counsel. Daaruit: "General en legal counsel vragen om een beweging weg van het uurtarief, richting fixed fees, value-based pricing en gestandaardiseerde 'legal products', zoals abonnementsmodellen, selfservice-tools en AI-gedreven contractanalyse." En: "twee derde van de ondervraagde bedrijven verwacht in de toekomst minder uit te geven aan advocatenkantoren."

Aan de kantoorkant is het voorlopig een intentie. Tien Nederlandse kantoren spraken tussen 21 mei en 1 juni 2026 met het Advocatenblad. Ruud Smits van NautaDutilh: "We gaan meer richting value based pricing, zoals dat bijvoorbeeld in de consultancy of accountancy ook al gebeurt. Er ontstaan allerlei vormen, denk aan abonnementsmodellen, vaste tarieven, al dan niet in combinatie met uurtarieven."

Eén marktstem benoemt de rekensom die hieronder ligt. Deze komt uit een betaalde partnerbijdrage van ClockAssist, leverancier van tijdregistratiesoftware, dus met een commercieel belang bij deze boodschap: "Sneller werken klinkt als winst. Maar als het verdienmodel is gebouwd op uren, is sneller werken ook minder verdienen."

Uit dezelfde hoek komt een concreet voorstel dat wij nergens als bestaande praktijk zijn tegengekomen, maar dat het noteren waard is omdat het de vraag omdraait. In een openbare vakdiscussie in augustus 2026 opperde een ondernemer een model dat hij Pareto Billing noemt. U vraagt de opdrachtgever tot welk niveau hij het antwoord af wil hebben, ergens tussen tachtig en honderd procent. U schat in hoe ver zijn eigen voorbereiding al is, bijvoorbeeld tachtig procent. En u factureert de weg daartussen. Zijn onderbouwing: opdrachtgevers onderschatten stelselmatig hoeveel werk het kost om iets van goed naar af te brengen, terwijl juist daar het werk zit.

Wij hebben geen kantoor gevonden dat zo werkt, en het model is niet getoetst. Wat het wel doet, is het gesprek verplaatsen van het aantal uren naar het verschil tussen wat er lag en wat er nodig was. Dat is dezelfde beweging die de cijfers in sectie 7 nog niet laten zien.

Terug naar boven

9.Buiten Nederland beweegt de facturatievorm traag, ondanks alle AI-investeringen

Buitenlandse cijfers binden hier niemand. Ze zijn wel bruikbaar, omdat daar langer en met trackerdata gemeten wordt.

Deloitte ondervroeg in april en mei 2026 121 seniore juridische leidinggevenden wereldwijd: "85% of legal leaders believe AI will change how law firms' pricing works, with hourly-rate work expected to fall by more than a quarter (from 72% today to 44%) within two to three years." Dat is een verwachting van inkopers.

De gemeten kant staat er naast en beweegt nauwelijks. Thomson Reuters schrijft op basis van eigen Legal Tracker-data in het 2026 State of the US Legal Market-rapport: "Despite heavy AI investments that fundamentally alter work performance, Thomson Reuters Legal Tracker data shows that 90% of legal dollars still flow through hourly billing arrangements." Over de alternatieve modellen: "alternative fee arrangements (AFAs) now account for between 15% and 25% of billings at sophisticated law departments, that figure has remained stubbornly stagnant in recent years".

In de Amerikaanse accountancy is wel beweging gemeten. De Ignition-benchmark onder 219 kantoren die zelf Ignition gebruiken: "Hourly billing for CFO/Controller services fell dramatically from more than 20% to 10%." En voor belastingadvies: "Still, only 17% of firms charge hourly for these advisory services, down from 20% last year." De steekproef selecteert zichzelf, en het rapport noemt AI niet als oorzaak.

Eén verklaring waarom het uurtarief blijft, ook wanneer het inefficiënt werk beloont, komt uit de South Carolina Law Review: "This Article instead proposes that the billable hour is a monitoring tool : a means by which a client can impose discipline on its lawyer and compare the services of different lawyers." Zolang de cliënt geen ander instrument heeft om te zien wat er is gedaan, verdwijnt het uur niet door snelheid alleen. Dat is een theorie uit de Amerikaanse rechtswetenschap, zonder empirische toets op AI-data.

Terug naar boven

10.Wat wij denken dat er gebeurt, en waarom dat een verwachting is en geen meting

Hier stoppen de cijfers en begint onze eigen overtuiging. Wij markeren dat expliciet, zodat u de twee uit elkaar kunt houden.

Wij denken dat een tarief zich op termijn schikt naar de tijd die het werk kost. Wanneer hetzelfde stuk in een fractie van de tijd klaar is, gaat op enig moment of de geleverde waarde omhoog, of de prijs omlaag. Een tafel van een meubelmaker en een tafel uit de fabriek zijn allebei een tafel, en ze staan al honderd jaar niet voor dezelfde prijs in de winkel. Wij verwachten dat dit moment in de professionele dienstverlening binnen ongeveer twee jaar zichtbaar wordt.

Dat is een verwachting van ons, geen gemeten uitkomst, en de cijfers uit dit stuk spreken haar op korte termijn tegen. In Nederland stijgen de tarieven en de gefactureerde uren. In de Verenigde Staten staat het aandeel alternatieve modellen al jaren stil op 15 tot 25 procent. De verschuiving naar vaste prijs in de Nederlandse benchmarkreeks begon voordat generatieve AI bestond, en niemand heeft haar aan AI gekoppeld. De monitoringtheorie geeft daar een verklaring bij: het uur is voor de cliënt ook een manier om te zien wat er is gedaan.

Wij houden onze verwachting dus vast met de rem erop. Wie vandaag zijn tarief verlaagt omdat AI sneller is, doet dat op eigen inschatting en niet op Nederlandse meetdata.

Terug naar boven

11.Het antwoord op uw vraag ligt in wat u werkelijk deed, en dat is vaak de controle

Zonder regel valt uw vraag terug op drie dingen die wel vastliggen.

Eén. Maak de afspraak vooraf. Gedragsregel 17 vraagt dat bij het aanvaarden van de opdracht duidelijk is wat het honorarium is en hoe u declareert. Dat is de plek waar u vastlegt hoe u met AI-ondersteund werk omgaat, zolang de beroepsorganisatie het niet voor u invult.

Twee. Wees open zodra het de rekening raakt. De NOvA schrijft in haar veelgestelde vragen dat er geen algemene meldplicht is, en dat transparantie wenselijk is wanneer AI-gebruik gevolgen kan hebben voor onder meer kosten. Een cliënt die dat van u hoort voordat hij de factuur ziet, hoeft er niet naar te raden.

Drie. Registreer de tijd die u werkelijk besteedde. Dat volgt al uit de specificatie naar tarief en tijdsbesteding, en in toegevoegde zaken uit de zes-minuten-eis van artikel 3.1 van de Regeling vergoedingen rechtsbijstand.

En dan de vraag die er onder ligt: wat deed u eigenlijk in die twee uur? In ons Onderzoek 02 van 18 augustus 2026, met 120 letterlijk geverifieerde uitspraken van Nederlandse documentprofessionals, is dit het meest gehoorde probleem in elk werkveld. Controleren kost meer tijd dan maken. Een jurist en juridisch ondernemer zei het zo: "Bij AI-output is dat er niet. Je krijgt een stuk dat er in alles perfect uitziet. Je senioren zitten iets te controleren dat gemaakt is om de controle te doorstaan."

Die controletijd is werk, en in Nederland heeft zij één keer een prijs gekregen. De rechtbank Amsterdam trof in een processtuk een citaat aan uit het arrest DSM/Fox dat daar niet in staat, en kende een halve punt extra proceskosten toe, begroot op 2.315,50 euro, omdat het onjuiste citaat "zowel [eiser] als de rechtbank nodeloos extra tijd en aandacht gekost" had. Wij namen die vaststelling over uit ons eigen Onderzoek 01 en hebben haar in deze ronde niet opnieuw opgehaald.

Tot slot, eerlijk over onszelf. Wij bouwen Haertdijk AI voor het controlemoment, en wij verkopen dit onderwerp niet als een norm waaraan u moet voldoen, want die norm is er niet. Wat wel is vastgelegd, is de controleplicht. De NOvA-aanbevelingen schrijven voor: "Verifieer altijd de output Controleer citaten, jurisprudentie en feiten altijd handmatig vóór gebruik. Gebruik uitsluitend tools met bronvermelding, zodat de output verifieerbaar is en overeenkomst met de oorspronkelijke bron." De leidraad van NBA en NOREA zegt hetzelfde voor de accountant: "Daarbij is black box-AI niet te verantwoorden en een onacceptabel kwaliteitsrisico. Alleen AI-output kan nooit als voldoende en geschikte controle-informatie worden beschouwd."

Wie tekent, blijft verantwoordelijk, en die verantwoordelijkheid verhuist voorlopig nergens heen. Rekent u die tijd, dan rekent u werk dat u echt deed. Wilt u nalezen hoe wij tot deze leegte kwamen, dan staan alle URL's en zoektermen hieronder; wilt u het gesprek erover voeren, dan horen wij graag hoe u het bij uw eigen cliënten oplost.

Sven Haertlein, 22 augustus 2026.

Terug naar boven

Waar dit stuk ophoudt

• Alle treffertellingen en afwezigheidsvaststellingen in dit stuk zijn van 22 augustus 2026 en gelden voor levende webpagina's. De NOvA kan de passage in haar veelgestelde vragen wijzigen zonder dat de URL verandert.
• De leegte is vastgesteld voor de advocatuur en de accountancy. Het notariaat (KNB), de gerechtsdeurwaarders, de fiscalisten en de medisch specialisten zijn niet op beleidsdocumentniveau getoetst. De KNB-zoekpagina gaf op 22 augustus 2026 een 404 bij directe bevraging. Onze tuchtrecht-zoekopdrachten dekken de notariële tuchtcolleges wel mee, en dat is geen toets op KNB-beleidsdocumenten.
• De twee Amerikaanse opinies zijn illustraties en geen argumenten. Zij binden in Nederland niemand, ook niet indirect.
• Van de Benchmark Kantoorcijfers van NOAB en Fiscount hebben wij de vakpersberichtgeving gebruikt en niet de primaire rapporten. De definitie van vaste abonnementen en de exacte meetjaren komen dus uit tweede hand. Hetzelfde geldt voor het ING-vooruitzicht accountancy, dat wij via vakpers en persbericht lazen.
• Geen enkele bron in deze ronde koppelt de verschuiving naar vaste prijs of abonnement causaal aan AI. Wij leggen dat verband daarom ook niet.
• Er bestaat geen Nederlandse tijdreeks over uurtarief tegenover vaste prijs voor de advocatuur. Voor die sector vonden wij intentie-uitspraken van kantoren en verwachtingen van inkopers.
• Er is geen Nederlandse meting die de gefactureerde controletijd binnen een uurtarief apart zichtbaar maakt. ING meet totale gefactureerde uren en niet de samenstelling ervan. Ook een directe meting van minuten controletijd per document of per verwijzing kwam in deze ronde nergens boven water, net zomin als in ons eerdere onderzoek De controlelast.
• De vaststelling over de proceskostenveroordeling van de rechtbank Amsterdam komt uit ons eigen Onderzoek 01 en is in deze ronde niet opnieuw opgehaald.
• Dit stuk beschrijft wat vastligt en wat gemeten is. Het geeft geen advies over uw tarief en geen fiscaal of tuchtrechtelijk advies.
• Wij doen geen enkele claim over tijdwinst door Haertdijk AI. Wij meten dat in de pilots, en tot die uitkomst er is staat er geen minuut en geen percentage op onze site.

Bronnen

1. NOvA, Gedragsregels advocatuur, De advocaat en de verhouding tot de cliënt, regel 17 Honorarium (redelijk honorarium, specificatie naar tarief en tijdsbesteding, afspraken vooraf) advocatenorde.nl/voor-advocaten/wet-en-regelgeving/gedrags
2. NOvA, pagina Digitalisering en AI, veelgestelde vragen (geen algemene meldplicht, transparantie wenselijk bij gevolgen voor onder meer kosten) advocatenorde.nl/voor-advocaten/digitalisering-ai
3. NOvA, Aanbevelingen AI in de advocatuur (verifieer altijd de output, uitsluitend tools met bronvermelding) advocatenorde.nl/voor-advocaten/digitalisering-ai/aanbevel
4. NOvA, praktijkartikel Verantwoord werken met AI in de praktijk, 21 mei 2026, met Julia van Leeuwen (Guldemond Advocaten) over controleren en herschrijven advocatenorde.nl/nieuws/verantwoord-werken-met-ai-de-prakt
5. CCBE, Guide on the use of generative AI for lawyers, 2 oktober 2025, 28 pagina's, gehost en aanbevolen door de NOvA advocatenorde.nl/sites/default/files/2025-10/EN_ITL_202510
6. NBA Accounttech en NOREA, Leidraad 2 AI Toegepast, 4 juni 2026, 48 pagina's (alleen AI-output is nooit voldoende en geschikte controle-informatie) nba.nl/siteassets/tools-en-ondersteuning/publicaties/2026/
7. Regeling vergoedingen rechtsbijstand, artikel 3.1, Staatscourant 2025 nummer 40479 (tijdregistratie op datum en naar verrichting, eenheden van maximaal zes minuten) zoek.officielebekendmakingen.nl/stcrt-2025-40479.html
8. Raad van Discipline 's-Hertogenbosch, ECLI:NL:TADRSHE:2026:93 (klakkeloos overnemen van AI-gegenereerde rechtspraak, berisping) tuchtrecht.overheid.nl/ECLI_NL_TADRSHE_2026_93
9. tuchtrecht.overheid.nl, volledige-tekst-zoekresultaat op de parameter text=ChatGPT, 22 augustus 2026, vier resultaten tuchtrecht.overheid.nl/zoeken/resultaat?text=ChatGPT
10. NOS, drie advocaten met een waarschuwing en twee met cursusplicht, met Wouter Timmermans van het toezicht nos.nl/artikel/2603525-advocaten-krijgen-waarschuwing-en-m
11. DC Bar, Ethics Opinion 388 over generatieve AI (geen uren rekenen die niet zijn besteed, ook bij hoge efficiëntie); Amerikaans beroepsrecht, niet bindend in Nederland dcbar.org/for-lawyers/legal-ethics/ethics-opinions-210-pre
12. Washington State Bar Association, Advisory Opinion 202505 bij RPC 1.5 (bespaarde tijd niet declareren, rekenvoorbeeld Maria 10 uur voor 2 uur werk); niet bindend in Nederland ao.wsba.org/print.aspx?ID=1713
13. Accountancy Vanmorgen over het ING-vooruitzicht accountancy, 20 augustus 2026 (tarieven plus 4,8 procent in 2025, gefactureerde uren plus 1,8 procent) accountancyvanmorgen.nl/2026/08/20/ing-tarieven-stijgen-ma
14. Emerce, persbericht ING Research, 20 augustus 2026 (uurtje-factuurtje onder druk doordat AI standaardwerk overneemt), duiding van een sectoreconoom emerce.nl/wire/ai-zet-traditioneel-verdienmodel-accountant
15. Accountancy Vanmorgen over de Benchmark Kantoorcijfers 2025 van NOAB en Fiscount, 439 kantoren (44,1 procent met vaste abonnementen, uurtarief blijft dominant) accountancyvanmorgen.nl/2025/10/02/productiviteit-blijft-s
16. Accountant.nl over de Benchmark Kantoorcijfers, elfde editie, 6 oktober 2021 (vaste prijzen stegen van 72 naar 78 procent, voor generatieve AI bestond) accountant.nl/nieuws/2021/10/benchmark-kantoorcijfers-ster
17. Accountant.nl, uitgave van de NBA, 20 augustus 2026 (uurtje-factuurtje door AI verder onder druk) accountant.nl/nieuws/2026/8/ai-zet-traditioneel-verdienmod
18. Mr. Online, 11 februari 2026 (kantoren berekenen de efficiencywinst van AI niet door) mr-online.nl/advocatenkantoren-cashen-met-inzet-ai-maar-cl
19. Advocatenblad 2026 nummer 4, Dirk Heuff, over het uurtje-factuurtje-model vanuit de beroepsopleiding magazine.advocatenblad.nl/2026-04/uurtje-factuurtje-niet-m
20. Advocatenblad, tien Nederlandse kantoren over AI, interviews 21 mei tot 1 juni 2026, met Ruud Smits van NautaDutilh over value based pricing magazine.advocatenblad.nl/2026-05/tien-kantoren-over-ai/
21. Advocatie over de Houthoff AI Monitor, december 2025, survey en rondetafels onder 67 general en legal counsel (vraag om fixed fees en value-based pricing) advocatie.nl/nieuws/ai-verschuift-van-belofte-naar-dagelij
22. Advocatie, 9 juli 2026, over hetzelfde Houthoff-onderzoek (twee derde van de bedrijven verwacht minder uit te geven aan advocatenkantoren) advocatie.nl/nieuws/ai-laat-eenvoudig-juridisch-werk-bij-a
23. Accountancy Vanmorgen, betaalde partnerbijdrage van ClockAssist, 16 april 2026 (sneller werken is in een urenmodel ook minder verdienen); leverancier met commercieel belang accountancyvanmorgen.nl/2026/04/16/partner-clockassist-ai-
24. Deloitte UK, persbericht over onderzoek onder 121 seniore juridische leidinggevenden, april en mei 2026 (uurwerk daalt naar verwachting van 72 naar 44 procent); wereldwijde steekproef, niet bindend in Nederland deloitte.com/uk/en/about/press-room/ai-set-to-reshape-lega
25. Thomson Reuters, 2026 State of the US Legal Market met Legal Tracker-data (90 procent van de juridische bestedingen loopt nog via uurtarief); Amerikaanse markt legal.thomsonreuters.com/blog/5-critical-insights-from-the
26. Thomson Reuters, opiniebijdrage over alternative fee arrangements (15 tot 25 procent van de facturatie, al jaren stilstaand); Amerikaanse markt thomsonreuters.com/en-us/posts/legal/alternative-fee-arran
27. CPA Practice Advisor over de Ignition-benchmark onder 219 Amerikaanse kantoren (uurtarief voor CFO- en controllerdiensten van ruim 20 naar 10 procent, belastingadvies van 20 naar 17 procent); zelfselectie in de steekproef cpapracticeadvisor.com/2025/08/21/ignition-report-shows-sh
28. South Carolina Law Review, In Defense of the Billable Hour: A Monitoring Theory of Law Firm Fees; Amerikaanse rechtswetenschap, theorie zonder toets op AI-data sclawreview.org/article/in-defense-of-the-billable-hour-a-
29. Rechtbank Amsterdam, ECLI:NL:RBAMS:2026:8258, 12 augustus 2026, r.o. 4.22 (halve punt extra proceskosten, begroot op 2.315,50 euro, voor een onjuist citaat); overgenomen uit ons Onderzoek 01 uitspraken.rechtspraak.nl/details?id=ECLI:NL:RBAMS:2026:82
30. Haertdijk AI, Onderzoek 01 De controlelast: wat er gemeten is en wat niemand weet haertdijk.nl/docs/de-controlelast

Zelf nalezen, of een stuk meenemen

De bronnen hierboven staan er zodat u ze zelf kunt openen; dat is de hele gedachte van dit stuk. Wilt u een concreet stuk naast de bron leggen, mail dan naar [email protected].