Beleid en advies: de nota, het dossier en AI

1.De nota draagt uw naam, de AI niet

Vrijdagmiddag, vier uur. Een beleidsadviseur krijgt het consultatiedossier binnen: honderdtwintig pagina's reacties van brancheorganisaties, twee juridische adviezen die elkaar tegenspreken, en een wethouder die maandagochtend een helder standpunt wil horen. Wat daaruit ontstaat, gaat onder uw naam naar de bestuurder. Zo staat het beleidsvak beschreven op de pagina Voor wie, hoofdstuk Beleid en advies: "Nota's, uitvoeringstoetsen, adviezen: hier wordt het voorwerk gedaan waar een bewindspersoon op vaart." Voor wie hogerop in die lijn zit, geldt hetzelfde gewicht in groter formaat: "Een secretaris-generaal is de hoogste ambtenaar binnen een ministerie. Die adviseert de minister, bewaakt het ministerie en krijgt grote hoeveelheden zware dossiers op tafel."

Het weekend is kort en het dossier is lang. De verleiding is voorspelbaar: plak de honderdtwintig pagina's in een AI-tool, vraag om een samenvatting van de reacties, bouw de nota daaromheen. Zaterdagavond ziet niemand mee. Maandag staat alleen uw naam onder het stuk, niet de naam van het model dat meeschreef.

2.Artikel 4 verplicht AI-geletterdheid sinds februari 2025

Dat meeschrijven is inmiddels geen vrijblijvende keuze meer. Sinds 2 februari 2025 verplicht artikel 4 van de EU AI-verordening elke organisatie die AI-systemen gebruikt of laat gebruiken, om ervoor te zorgen dat haar medewerkers voldoende AI-geletterd zijn (Verordening 2024/1689, artikel 4 en 113, EUR-Lex). Op 2 augustus 2026 wordt de rest van de verordening van kracht. Voor beleidsafdelingen, ministeries, provincies en gemeenten geldt die plicht net zo goed als voor een advocatenkantoor of een bank: wie AI in het werkproces toelaat, moet zijn mensen kunnen laten zien dat ze begrijpen wat het model wel en niet doet.

Wat "voldoende" AI-geletterd precies betekent, laat de verordening open. Wij lezen artikel 4 daarom als een vraag die elke beleidsafdeling zichzelf moet stellen: weet de adviseur die zaterdagavond die samenvatting laat maken, wat daarbij verloren gaat?

3.Volgorde bepaalt of het oordeel nog van u is

Wat er met dat oordeel gebeurt als de AI eerst spreekt, is gemeten. Agudo, Liberal, Arrese en Matute lieten in 2024 twee groepen hetzelfde dossier beoordelen. Wie eerst zelf een oordeel vormde en pas daarna het AI-advies zag, kwam in 66 procent van de gevallen tot een juist oordeel. Wie het AI-advies eerst zag, kwam nog maar in 37 procent van de gevallen tot een juist oordeel (Agudo e.a., 2024). Dezelfde inhoud, een andere volgorde, een ander resultaat.

Voor een consultatiedossier betekent dit: de AI-samenvatting die u zaterdagavond laat maken, kleurt uw blik op maandagochtend, ook als die samenvatting feitelijk klopt. Wij werkten deze bewijslijn in detail uit in AI naast de mens, niet ervoor.

4.Een samenvatting neemt het controlemoment weg

Wat er gebeurt wanneer mensen AI-tekst zonder controle overnemen, is eveneens gemeten, al ging het onderliggende onderzoek over een schrijftaak en niet over dossiersamenvattingen. Noy en Zhang lieten 444 professionals een schrijftaak met AI uitvoeren: 68 procent leverde de eerste AI-versie ongewijzigd in (Noy en Zhang, Science, 2023). Bij een dossiersamenvatting werkt hetzelfde mechanisme, met een extra stap: u ziet de honderdtwintig pagina's niet terug, alleen de anderhalve kantjes die de AI eruit haalde. Teruggaan naar het origineel om te controleren kost dan opnieuw tijd, en precies die tijd is er zaterdagavond niet.

Dit mechanisme werkten wij uit in Wat een samenvatting u afneemt.

5.Workslop reist mee naar het bestuur

Wat er de andere kant op gebeurt als een gepolijste maar onvolledige samenvatting doorstroomt, is ook gemeten, zij het buiten het beleidsdomein. BetterUp en de Stanford Social Media Lab noemen dat "workslop": AI-output die afgewerkt oogt maar inhoudelijk niet klopt. 40 procent van de Amerikaanse kantoormedewerkers kreeg daar afgelopen maand mee te maken, met gemiddeld 2 uur opruimtijd per geval (BetterUp en Stanford Social Media Lab, 2025). Een nota die zaterdagavond ongecontroleerd is samengesteld en pas bij de bestuurder wordt teruggestuurd omdat een reactie verkeerd is samengevat, volgt hetzelfde patroon, alleen dan richting een wethouder of een minister in plaats van een manager.

Onderzoek onder 319 kenniswerkers van Microsoft Research beschrijft waar het kritisch denken in dat proces naartoe verschuift: het verplaatst zich naar het verifiëren, integreren en bewaken van wat de AI aanleverde, weg van het zelf uitwerken van het stuk (Lee e.a., CHI 2025, zelfrapportage). Dat is precies het werk dat onder deadline-druk als eerste sneuvelt.

6.Waar AI het beleidsvak wel degelijk helpt

Geen van de metingen hierboven komt uit het beleidsdomein zelf. Agudo onderzocht besliskundig gedrag in een labopstelling, Noy en Zhang een schrijftaak onder professionals in het algemeen, de workslop-cijfers zijn een Amerikaanse zelfrapportage over kantoorwerk, en Lee onderzocht kenniswerkers breed. Wij passen die vier lijnen hier toe op nota's en consultatiedossiers bij analogie, omdat een aparte meting voor het beleidsvak publiek niet bestaat. Dat is een keuze die wij hier expliciet benoemen.

Die keuze doet niets af aan waar AI het beleidswerk wel degelijk helpt, zolang de taak overzichtelijk en aanwijsbaar blijft. Honderden consultatiereacties ordenen op thema, herhaling eruit filteren, en per reactie de vindplaats in het dossier aanwijzen: dat is precies het soort werk waarbij AI tijd wint zonder dat er een oordeel wordt overgenomen. Het verschil zit in de vraag die u stelt. "Waar staat dit in het dossier?" laat uw oordeel intact. "Wat vindt het dossier hiervan?" verschuift dat oordeel naar de AI, met Haertdijk AI als het gereedschap dat op dat onderscheid is gebouwd: aanwijzen en citeren, niet concluderen.

7.Wat u morgen anders kunt doen

Concreet, voor het eerstvolgende dossier dat op uw bureau landt: vorm eerst zelf een beeld van de kern van het dossier, voordat u de AI raadpleegt. Gebruik AI daarna om te ordenen en aan te wijzen, bijvoorbeeld welke consultatiereacties over hetzelfde punt gaan en waar in het dossier ze staan, niet om te bepalen wat die reacties betekenen. Laat elke bevinding die in de nota terechtkomt een citaat en een vindplaats dragen, zodat de bestuurder, en uzelf achteraf, kan nakijken in plaats van vertrouwen. En zodra artikel 4 in uw organisatie ter sprake komt, gebruik het gesprek om naast de training ook iets praktisch vast te leggen: welke stap in het nota-proces wordt door wie gecontroleerd, en waar staat dat.

8.Waar dit stuk ophoudt

Dit stuk bewijst niet dat AI in beleidswerk tot slechtere nota's leidt. Geen van de vier metingen is in het beleidsdomein zelf verricht: Agudo mat besliskundig gedrag in een labopstelling, Noy en Zhang een schrijftaak, de workslop-cijfers zijn een Amerikaanse zelfrapportage over kantoorwerk in het algemeen, en Lee onderzocht kenniswerkers breed, niet specifiek beleidsadviseurs. Wij trekken de lijn naar nota's en consultatiedossiers door als eigen redenering, en benoemen dat hier voor de tweede keer expliciet. Een directe meting van hoeveel tijd verificatie van een consultatiedossier kost, bestaat voor zover wij konden vinden publiek niet, ook niet voor het beleidsvak. Wat artikel 4 in de praktijk van een beleidsafdeling precies vereist, moet nog vorm krijgen; de verordening zelf geeft geen minimumnorm voor AI-geletterdheid.

9.Bronnen

• Europese Unie, Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), artikel 4 en artikel 113. eur-lex.europa.eu
• Agudo, U., Liberal, K.G., Arrese, M. & Matute, H. (2024), "The impact of AI errors in a human-in-the-loop process", Cognitive Research: Principles and Implications, 9:1. pmc.ncbi.nlm.nih.gov
• Noy, S. & Zhang, W. (2023), "Experimental evidence on the productivity effects of generative artificial intelligence", Science. doi.org/10.1126/science.adh2586
• BetterUp Labs & Stanford Social Media Lab, "Workslop" (2025). betterup.com/workslop
• Lee, H.-P. e.a. (2025), "The Impact of Generative AI on Critical Thinking...", CHI 2025, Microsoft Research. microsoft.com/research

Vragen over dit stuk, of het gesprek aangaan? Mail naar [email protected], of vraag een pilot aan op de hoofdpagina.