In EU-werk is de bronketen alles

1.De werkdag: vanavond moet de instructie naar Den Haag

Het is dinsdagavond op de Permanente Vertegenwoordiging. Morgenochtend vergadert de raadswerkgroep over het nieuwe compromisvoorstel van het voorzitterschap. Op het bureau ligt de stapel die iedereen in dit vak kent: het vierkolommendocument met het Commissievoorstel, de Raadspositie en de amendementen van het Parlement, daarnaast het compromis van vanmiddag, het mandaat van vorige maand en een non-paper van twee gelijkgezinde lidstaten. De instructie moet vanavond nog naar Den Haag. De verleiding is voorspelbaar: alles in een AI-tool en vragen wat er veranderd is en wat het voor ons standpunt betekent.

Op onze pagina Voor wie omschrijven wij dit veld zo: "Verordeningen in 24 talen, verdragen, onderhandelingsposities: de langste papierketens die er bestaan." Voor de wetgevingsjurist die een richtlijn omzet ziet de stapel er anders uit, maar de keten is dezelfde: de omzetting begint bij de artikeltekst zoals gepubliceerd, met artikelnummer en lid erbij, en elke stap daartussen moet naspeurbaar zijn.

2.Waarom versie en vindplaats hier zwaarder wegen dan waar ook

EU-onderhandelingen gaan over woorden. Het verschil tussen "ensure" en "encourage", tussen een verplichting in een artikel en een intentie in een overweging, is precies waarover maanden wordt onderhandeld. Een instructie verwijst daarom naar een artikelnummer en een lid, en die nummers verschuiven: in de eindfase worden teksten hernummerd, en wie dan nog op het oude nummer instrueert, instrueert op het verkeerde artikel. Neem de AI-verordening zelf als voorbeeld van de omvang: 113 artikelen en 180 overwegingen, op EUR-Lex beschikbaar in 24 taalversies.

Daar komt de taal bij. De Unie publiceert haar wetgeving in 24 officiële talen, en in de praktijk van dit werk telt de tekst zoals gepubliceerd, in de taalversie waarin u werkt. Een AI-samenvatting van een richtlijn is geen richtlijn. Dat is geen juridische stelling maar een beschrijving: de samenvatting is nergens gepubliceerd, heeft geen vindplaats waar een collega haar kan controleren, en bestaat in precies een taalversie, de uwe. Wie er een instructie op bouwt, bouwt op een tekst die buiten de keten staat. Een afwijking in de samenvatting, bijvoorbeeld een uitzondering die is weggepolijst of een overweging die als verplichting wordt weergegeven, gaat ongezien mee naar de hoofdstad en komt terug als standpunt.

3.Wat de metingen betekenen, en wat ze niet bewijzen

Hoe mensen met AI-tekst omgaan is gemeten, in andere domeinen. Noy en Zhang lieten 444 professionals een schrijftaak met ChatGPT doen: 68 procent leverde de eerste AI-versie ongewijzigd in, en wie de tekst overnam was na het plakken gemiddeld nog 3 minuten actief bezig (Science, 2023). Kabir en collega's legden mensen AI-antwoorden op programmeervragen voor: 52 procent van de antwoorden bevatte onjuiste informatie, en lezers keken in 39 procent van de gevallen over de fout heen (CHI 2024). En de gevoelde tijdwinst kan de richting missen: ervaren softwareontwikkelaars dachten met AI 20 procent sneller te zijn, terwijl de klok 19 procent langzamer aanwees (METR, 2025).

De brug naar dit veld benoemen we expliciet. Geen van deze metingen komt uit Brussel: een schrijftaak, programmeervragen en open-source-ontwikkelwerk staan ver van een raadswerkgroep af, en een directe meting van dit mechanisme in EU-onderhandelingswerk hebben wij in onze bronnen niet gevonden. Wij gebruiken deze cijfers omdat het mechanisme overdraagbaar lijkt: gepolijste tekst wordt onder tijdsdruk overgenomen, en fouten in gepolijste tekst worden vaak gemist. In een veld waar het verschil tussen twee werkwoorden het standpunt is, weegt dat mechanisme zwaarder dan waar ook. Waarom wij principieel niet samenvatten staat uitgewerkt in Wat een samenvatting u afneemt; het uitgangspunt erachter in AI naast de mens.

4.Het eerlijke tegenpunt: waar AI in dit veld sterk is

Het zou oneerlijk zijn dit stuk te eindigen alsof AI in EU-werk alleen risico is. Juist hier is AI op onderdelen sterk. Een verordening van 113 artikelen en 180 overwegingen is voor geen mens in een avond te doorzoeken; een AI vindt in seconden de vindplaats van de uitzondering waarnaar u zoekt, inclusief de overweging die er de uitleg bij geeft. Over taalversies heen geldt hetzelfde: dezelfde bepaling in de Nederlandse, Engelse en Franse versie naast elkaar zetten, of nagaan waar een gedefinieerde term uit artikel 3 verderop in de tekst terugkeert, is werk waar AI goed in is en waar een mens veel tijd aan kwijt is. Ook het vergelijken van twee compromisversies, met de vraag welke passages zijn gewijzigd, is aanwijswerk dat zich goed laat delegeren.

Het verschil met samenvatten zit in wat u daarna leest. De wegwijzer brengt u naar de gepubliceerde tekst en laat u daar zelf lezen. De samenvatting vervangt die tekst door een weergave zonder vindplaats. Wie AI als wegwijzer inzet, komt sneller bij het origineel uit; de keten blijft intact.

5.De werkvolgorde voor morgen

Voor de instructie van morgen, of de omzettingstabel van volgende week, is dit de volgorde die de keten heel houdt:

1. Stel eerst de tekst vast: welke versie, van welke datum, van welke afzender. Zet die vindplaats bovenaan de instructie, voordat u ook maar iets leest dat over de tekst gaat.
2. Laat AI aanwijzen in plaats van weergeven: vraag om vindplaatsen met een letterlijk citaat (artikel, lid, overweging) en om de verschillen tussen twee versies. Vraag geen oordeel en geen samenvatting. Dit is waar Haertdijk AI als gereedschap past: elke bevinding komt met een letterlijk citaat en een bronanker naar het exacte artikel.
3. Lees de aangewezen artikelen zelf, in de taalversie waarin u onderhandelt of omzet.
4. Twijfelt u over een woord, leg er dan op EUR-Lex een tweede taalversie naast.
5. Schrijf de instructie met de vindplaatsen erin, zodat wie na u komt elke stap kan nalopen.

Dat artikel 4 van de AI-verordening sinds februari 2025 AI-geletterdheid van organisaties vraagt, maakt dit overigens meer dan werkhygiëne. Wij lezen in dat artikel ook dit: weten wat een AI-samenvatting wel en niet is, hoort bij de geletterdheid die het van organisaties vraagt.

6.Waar dit stuk ophoudt

Dit stuk is geen juridisch advies. Over de vraag wat rechtens geldt bij verschillen tussen taalversies zeggen wij niets; dat is werk voor juristen-linguïsten en uiteindelijk voor het Hof van Justitie. De aangehaalde metingen komen uit een schrijftaak, uit programmeervragen en uit softwareontwikkeling; een directe meting van dit mechanisme bij EU-onderhandelaars of wetgevingsjuristen vonden wij in de bronnen die wij onderzochten niet, en de cijfers claimen we dus niet voor dit veld. En wij schrijven dit vanuit openbare bronnen over het wetgevingsproces, niet vanuit jaren eigen Brusselse praktijk; waar de werkdag hierboven afwijkt van de uwe, horen wij dat graag.

7.Bronnen

• EUR-Lex, Verordening (EU) 2024/1689 (AI-verordening), artikel 4 en 113, beschikbaar in 24 taalversies. eur-lex.europa.eu
• Noy, S. & Zhang, W. (2023), "Experimental evidence on the productivity effects of generative artificial intelligence", Science. doi.org/10.1126/science.adh2586
• Kabir, S., Udo-Imeh, D.N., Kou, B. & Zhang, T. (2024), "Is Stack Overflow Obsolete? An Empirical Study of the Characteristics of ChatGPT Answers to Stack Overflow Questions", CHI 2024. arxiv.org/abs/2308.02312
• METR (2025), "Measuring the Impact of Early-2025 AI on Experienced Open-Source Developer Productivity". metr.org

Herkent u de dinsdagavond uit dit stuk? Wij laten graag op een van uw eigen stukken zien hoe aanwijzen met bronankers werkt. Mail naar [email protected], of vraag een pilot aan op de hoofdpagina.