Wat AI aan een raadsstuk deed, moet u aan elke lezer kunnen uitleggen

1.Veel lezers, veel bezwaarmakers

Op onze pagina voor wie vatten wij dit werk in een zin samen: “Raadsstukken, vergunningen, bestemmingsplannen: besluiten die de straat raken.” Een advocaat verantwoordt een stuk aan een cliënt en een rechter. Wie een raadsvoorstel of verordening schrijft, schrijft voor een kamer vol lezers: raadsleden van alle fracties, de griffie, het college, de journalist, de inspreker en later soms een bezwaarmaker. Elk van hen leest met een eigen belang, en het stuk staat openbaar online.

Daarom is de vraag wat AI aan zo’n stuk deed geen interne werkafspraak. Elke lezer kan hem stellen, en de wetgever stelt hem inmiddels ook: sinds februari 2025 vraagt artikel 4 van de EU AI-verordening dat wie met AI werkt voldoende begrijpt wat de tool doet. Het artikel maakt geen uitzondering voor bestuursorganen.

2.Drie stukken uit de werkdag

Het raadsvoorstel

De verleiding is bekend: AI schrijft de eerste versie van de nota, u redigeert. Het risico zit in de commissievergadering, waar een raadslid een technische vraag stelt en u het stuk zelf moet dragen. De volgorde blijkt meetbaar uit te maken: wie eerst zelf oordeelde, scoorde in besliskundig onderzoek 66 procent op de gevallen waarin de AI fout zat, tegen 37 procent voor wie eerst het AI-advies las (Agudo e.a., 2024). En wie het denkwerk langdurig uitbesteedt, levert vaardigheid in: bij artsen die maanden met AI werkten was dat meetbaar, min 6 procentpunt (Budzyń e.a., Lancet, 2025). Meer daarover in Waarom controle achteraf faalt.

De inspraakreacties

Er liggen tweehonderd zienswijzen op een omgevingsplan op uw bureau. AI die samenvat dat “de meeste indieners zich zorgen maken over parkeren en groen” voelt als hulp. Maar de nota van beantwoording moet elke indiener zijn eigen punt teruggeven, en een indiener die zijn punt niet terugvindt, staat later mogelijk tegenover u in bezwaar. Wat een samenvatting hier wegneemt, staat in Wat een samenvatting u afneemt. Bruikbaarder is AI die per onderwerp aanwijst welke zienswijzen het raken, met citaat, zodat u zelf kunt controleren dat niemand is overgeslagen.

Het omgevingsdossier

Geluidsrapport, verkeersonderzoek, stikstofberekening, honderden pagina’s bijlagen. Hier zoekt u vindplaatsen: waar staat de conclusie over de gevelbelasting, en wijkt het verkeersrapport af van de toelichting. Wij denken dat aanwijzen met paginanummer en citaat hier meer waard is dan een oordeel van de tool, juist omdat elke lezer het citaat zelf kan nalopen.

3.De inkoopkant: dezelfde vragen als een advocatenkantoor

Uit zeven beroepsgidsen (de Nederlandse orde van advocaten, drie CCBE-documenten en drie landenordes) hebben wij 23 vragen aan een AI-leverancier gedestilleerd. In de vragen zelf staat niets dat alleen voor advocaten geldt; wij denken dat ze een op een gelden voor gemeentelijke en provinciale inkoop van AI-tools. De NOvA zet de toon: “Vertrouw niet alleen op FAQ’s of marketingbeloften; lees de (privacy)voorwaarden.”

Twee clusters wegen voor een overheid extra zwaar. Het eerste is datalocatie en jurisdictie. De CCBE-cloudrichtlijnen (februari 2025) adviseren te controleren of de leverancier valt onder wetgeving die afgifte van Europese data aan autoriteiten elders kan afdwingen. Een advocatenkantoor beschermt daarmee cliëntdata; een gemeente beschermt gegevens van burgers die nooit voor die tool hebben gekozen: adressen onder zienswijzen, handhavingsinformatie, gegevens uit het sociaal domein. Het tweede is controleerbaarheid: vraag hoe u een niet-trainen-belofte kunt nagaan (auditrecht, logging), want de Franse orde stelde in 2024 vast dat gebruikers daarvoor doorgaans geen enkel middel krijgen.

4.Transparantie richting raad en burger

Een bestuursorgaan werkt in de openbaarheid. Via de Wet open overheid kan om documenten worden verzocht, en in een bezwaarprocedure wordt gereconstrueerd hoe een besluit tot stand kwam. Wat daar in een concreet geval precies onder valt, is aan uw juristen en uiteindelijk aan de rechter; daar doen wij geen uitspraak over. Het praktische punt is kleiner en harder: reken erop dat ooit iemand vraagt welke rol AI speelde bij dit stuk, een raadslid, een journalist of een bezwaarmaker.

Wat u vandaag al kunt opschrijven, per stuk: welke tool is gebruikt, voor welke stap, en wie het eindoordeel gaf. Wie die alinea pas formuleert als de vraag er ligt, schrijft hem onder druk. Richting de raad geldt hetzelfde: een voorstel waar AI aan meewerkte, hoort in het debat geen verrassing te worden.

5.Waar AI dit werk echt lichter maakt

Dit stuk is geen pleidooi tegen de techniek; wij bouwen er zelf aan. Juist in dit werk zit veel vindwerk waar AI sterk in is. Eerdere raadsbesluiten en verordeningsartikelen terugvinden. Verschillen tussen twee versies van een verordening aanwijzen. Per onderwerp alle zienswijzen ophalen, zodat de nota niemand overslaat. Haertdijk AI is voor dat aanwijswerk gebouwd: vindplaatsen met een letterlijk citaat en een bronanker, zonder eindoordeel.

Een waarschuwing bij verwachte tijdwinst hoort erbij. METR mat in 2025 dat ervaren softwareontwikkelaars zich met AI 20 procent sneller voelden terwijl ze 19 procent langzamer waren. Die meting komt uit softwareontwikkeling; of hij voor beleidswerk opgaat is niet gemeten. Neem hem als waarschuwing tegen tijdwinst op gevoel, en klok het bij een proef zelf.

6.Wat u morgen kunt doen

1. Inventariseer het bestaande gebruik. Ook het ongeregistreerde gebruik in een browsertab telt; zonder dat beeld valt er niets uit te leggen.
2. Stel de leveranciersvragen. Leg de 23 vragen naast elke tool die uw stukken raakt. Begin bij datalocatie, subverwerkers en jurisdictie.
3. Spreek de volgorde af. Eerst zelf lezen en oordelen, dan AI ernaast. Leg die afspraak vast.
4. Schrijf de transparantie-alinea nu. Welke tool, welke stap, wie oordeelt. Deel hem met de griffie voordat iemand erom vraagt.
5. Toets aan artikel 4. Ga na of wie met AI werkt kan uitleggen wat de tool doet en waar hij faalt; dat vraagt de AI-verordening sinds februari 2025.

8.Waar dit stuk ophoudt

• Wij zijn geen bestuursjuristen. Dit stuk doet geen uitspraak over wat onder de Wet open overheid opvraagbaar is of hoe een bestuursrechter AI-gebruik weegt.
• De aangehaalde metingen komen uit besliskunde, endoscopie en softwareontwikkeling; voor raadsstukken en zienswijzen vonden wij in de bronnen die wij onderzochten geen vergelijkbare meting.
• De 23 leveranciersvragen komen uit gidsen voor de advocatuur; de toepassing op gemeentelijke inkoop is onze lezing, geen norm uit die gidsen. Aanbestedingsrecht en gemeentelijk inkoopbeleid stellen eigen eisen die hier niet behandeld zijn.
• Wij hebben op dit moment geen gemeente of provincie als klant. De werkdagscenes zijn gebaseerd op de aard van de openbare stukken, niet op meegelopen werkdagen bij een gemeente.

9.Bronnen

• EU AI-verordening (Verordening (EU) 2024/1689), artikel 4. EUR-Lex.
• Agudo, U., Liberal, K.G., Arrese, M. & Matute, H., The impact of AI errors in a human-in-the-loop process, Cognitive Research: Principles and Implications (2024).
• Budzyń, K. e.a., Endoscopist deskilling risk after exposure to artificial intelligence in colonoscopy, Lancet Gastroenterology & Hepatology (2025).
• METR, Measuring the Impact of Early-2025 AI on Experienced Open-Source Developer Productivity (10 juli 2025).
• NOvA, Aanbevelingen AI in de advocatuur (eind 2025).
• CCBE, Guidelines on the use of cloud computing by Bars and lawyers (27 februari 2025).
• Conseil National des Barreaux, Guide pratique: utilisation des systèmes d’intelligence artificielle générative (september 2024).
• Intern: Leveranciersvragen, AI naast de mens, niet ervoor, Waarom controle achteraf faalt, Wat een samenvatting u afneemt en Voor wie.

Wilt u dit op uw eigen raadsstukken of dossiers zien? Mail naar [email protected] of plan een pilot via de hoofdpagina. Zelf nalezen kan via de bronnen hierboven.